Komisja Europejska.
Rada ds. Kontroli Regulacyjnej zatrzymała pracę nad zmianami w obowiązującej dyrektywie tytoniowej. Fot. T.Vyc/Shutterstock

Smakowe e-papierosy, saszetki nikotynowe i kolorowe paczki papierosów miały zniknąć ze sklepowych półek. Komisja Europejska chciała je wycofać, ale nie potrafiła przekonująco uzasadnić tak radykalnych kroków – tak przynajmniej uznali jej właśni kontrolerzy. Już po raz drugi ocenili oni, że nowelizacja unijnej dyrektywy tytoniowej nie ma solidnych podstaw merytorycznych.

REKLAMA

Lista brukselskich pomysłów była długa. Według doniesień medialnych nowa dyrektywa miała zakazać aromatów w e-papierosach, ograniczyć dostępność części wyrobów (w tym saszetek nikotynowych), wprowadzić jednolite opakowania oraz zaostrzyć zasady reklamy w internecie. Komisarz ds. zdrowia Olivér Várhelyi planował, że Komisja przyjmie projekt jeszcze przed świętami Bożego Narodzenia. Jak jednak informują portale Table.Briefings i Eunews, tak się nie stanie – 9 listopada dalsze prace zatrzymała Rada ds. Kontroli Regulacyjnej. To niezależny organ w strukturach Komisji, który weryfikuje, czy projektowane prawo ma oparcie w faktach. Wcześniej ta sama Rada negatywnie oceniła raport podsumowujący skutki obecnych przepisów, na którym Bruksela oparła swoje plany. Wystarczy przyjrzeć się po kolei temu, co miało zniknąć ze sklepów, by dostrzec sedno problemu.

Smaki: zakaz bez sprawdzenia

Wycofanie smaków w e-papierosach to jeden z flagowych pomysłów Komisji. Kontrolerzy zwrócili jednak uwagę, że przeanalizowano zbyt mały wycinek rynku, by uzasadnić tak ostry krok. Nie sprawdzono też, jakie rezultaty przyniosły podobne ograniczenia w poszczególnych państwach członkowskich. Tymczasem lokalne doświadczenia są bardzo niejednoznaczne.

Najlepiej widać to na przykładzie Holandii, gdzie od stycznia 2024 r. wolno sprzedawać wyłącznie e-papierosy o smaku tytoniu. Tamtejszy instytut zdrowia publicznego RIVM przekonuje, że zakaz działa: 40 proc. użytkowników ograniczyło wapowanie, a 22 proc. całkowicie z niego zrezygnowało.

Napęd dla transakcji "spod lady"

To jednak tylko wycinek rzeczywistości. Jednocześnie 6 proc. badanych wróciło do tradycyjnych papierosów, wiążąc tę decyzję wprost z wprowadzonym zakazem. Co więcej, 10 proc. osób łączących wcześniej obie formy przyjmowania nikotyny zaczęło palić więcej zwykłych papierosów.

Dynamicznie rozwinął się za to czarny rynek. Według holenderskiego inspektoratu NVWA mniej więcej co piąty sklep handluje e-papierosami spod lady. Badanie ministerstwa zdrowia z kwietnia 2026 r. pokazało, że niemal dziewięciu na dziesięciu wapujących Holendrów sięga po wyroby nielegalne lub kupowane poza oficjalnym obiegiem. Z kolei w maju 2026 r. inspektorzy w zaledwie tydzień skonfiskowali prawie 220 tys. sztuk nielegalnych e-papierosów.

Saszetki: za mało wiedzy, za dużo szarej strefy

Saszetki nikotynowe to na rynku stosunkowo nowy produkt. Centrum badawcze pracujące na zlecenie Komisji Europejskiej samo przyznaje, że dziś nie sposób precyzyjnie oszacować ich skutków zdrowotnych z powodu braku danych i długofalowych obserwacji. To jeden z głównych powodów, dla których kontrolerzy uznali, że na podstawie dostępnych materiałów nie da się wyciągnąć pewnych wniosków.

Brakuje również odpowiedzi na pytanie, co dzieje się po wprowadzeniu zakazu. Kilka państw UE zdążyło już zabronić sprzedaży saszetek, a ich doświadczenia trudno uznać za zachęcające. W Belgii zakaz obowiązuje od października 2023 r., ale w praktyce jest masowo ignorowany. Według doniesień medialnych przeprowadzone rok później inspekcje wykazały naruszenie przepisów w 782 na 1100 skontrolowanych punktów, czyli w 71 proc. przypadków.

Przykłady z innych krajów

W Holandii saszetki wycofano z legalnego obrotu w styczniu 2025 r. Już wcześniej, gdy w sklepach dopuszczano wyłącznie warianty o bardzo niskiej zawartości nikotyny, część klientów zamawiała mocniejsze produkty – często przekraczające dozwolone normy – w nielegalnych e-sklepach. "Mimo zakazu nielegalna sprzedaż saszetek nikotynowych niestety w pewnym stopniu trwa" – przyznał Jeroen Bommelé z Holenderskiego Centrum Eksperckiego ds. Kontroli Tytoniu.

We Francji zakaz obowiązuje od kwietnia 2026 r. Według tegorocznego raportu o szarej strefie ("The Global Illicit Nicotine Pouch Report 2026") po saszetki nadal sięga tam około 200 tys. osób, a ten w pełni nielegalny rynek jest wart około 34 mln dolarów rocznie. Zakaz nie likwiduje więc popytu, lecz wypycha go do podziemia, gdzie nikt nie kontroluje ani wieku nabywców, ani składu towaru. Dla kontrastu warto spojrzeć na Szwecję – tam saszetki nikotynowe są powszechnie akceptowane wśród dorosłych, a odsetek codziennych palaczy spadł do 4,8 proc., osiągając najniższy wynik w całej Unii.

Opakowania: wbrew opinii obywateli

Ujednolicone paczki pozbawione logo i charakterystycznych kolorów to kolejny filar unijnego planu. Nie byłaby to zupełna nowość: takie wymogi obowiązują już m.in. we Francji od 2017 r. i w Irlandii od 2018 r., a w ich ślady poszły kolejne kraje. Komisja chce teraz wprowadzić to rozwiązanie w całej Wspólnocie. Kontrolerzy wytknęli jednak, że nie sprawdzono rzetelnie, jakie efekty przyniosły te przepisy w państwach, które już je wdrożyły. Ocenili również, że raport stanowiący podstawę projektu był zbyt wąski, by uzasadniać tak daleko idącą ingerencję.

Sceptycyzmu nie kryją także sami Europejczycy – w unijnych konsultacjach niemal 87 proc. obywateli sprzeciwiło się jednolitym opakowaniom. Przeciwnicy tego pomysłu zwracają ponadto uwagę na kwestie praktyczne. Włochy i Grecja, które zakwestionowały restrykcyjne irlandzkie regulacje dla e-papierosów, ostrzegały, że gdy wszystkie opakowania wyglądają identycznie, znacznie trudniej odróżnić oryginalny produkt od podróbki.

Druga szansa, czy drugi błąd?

Komisja Europejska może teraz poprawić projekt lub go złagodzić, na przykład pozostawiając decyzję o części zakazów poszczególnym rządom. Jeśli jednak kontrolerzy znów powiedzą "nie", o dalszym losie dyrektywy przesądzi komisarz ds. stosunków międzyinstytucjonalnych i przejrzystości Maroš Šefčovič. Nawet wówczas dokument będą musiały jeszcze zatwierdzić Parlament Europejski oraz Rada UE. Od stycznia 2027 r. pracom Rady przewodniczyć będą kolejno Litwa, Grecja i Włochy – te trzy państwa, wspólnie z Bułgarią, Czechami i Słowacją, już teraz apelują o wstrzymanie prac do momentu zebrania wiarygodnych danych.

Dla Polski stawka w tej grze jest wyjątkowo wysoka: wartość eksportu wyrobów tytoniowych sięgnęła w 2025 r. 5,8 mld euro, a uprawą tytoniu zajmuje się około 3,3 tys. krajowych gospodarstw. Zanim więc cokolwiek zniknie z rynku, warto mieć pewność, jakie będą realne skutki takich decyzji.