Jan Sojda, król Zrębina z serialu HBO Max. Zdjęcia z Wizji Lokalnej w Zrębinie.
Zbrodnia połaniecka wstrząsnęła całą Polską. Tragiczne wydarzenia w Wigilię 76' Fot. Zdjęcia z wizji lokalnej Połaniec/Akta z Archiwum Państwowego screenshot mat.pras./fragment serialu Wśród Nocnej Ciszy Wsparce AI Montaż: InnPoland.pl

Trzy ofiary, kilkudziesięciu świadków i przysięga milczenia przypieczętowana własną krwią. Zbrodnia połaniecka z grudnia 1976 roku była jedną z najbardziej wstrząsających zbrodni w powojennej Polsce. Po niemal 50 latach historię brutalnego mordu i zmowy milczenia przypomina serial Jana Holoubka "Wśród nocnej ciszy", dostępny na HBO Max.

REKLAMA

Do tej pory historię zbrodni połanieckiej znałem przede wszystkim z opowieści dziadków. To jedna z tych spraw, które przez lata funkcjonowały w rodzinnych rozmowach jako coś niemal niewiarygodnego. Dopiero kiedy zacząłem poznawać jej szczegóły, zrozumiałem, dlaczego do dziś budzi tak wielkie emocje. Najbardziej przeraża nie tylko brutalność sprawców, ale również fakt, że kilkudziesięciu ludzi widziało, co wydarzyło się tamtej nocy, a mimo to przez długi czas milczało. Jak doszło do tragedii pod Połańcem i dlaczego mieszkańcy bali się powiedzieć prawdę?

Boże Narodzenie zamieniło się w koszmar. Tak zaczęła się zbrodnia połaniecka

Była noc z 24 na 25 grudnia 1976 roku. W okolicach Połańca, na drodze prowadzącej do Zrębina, zamordowano troje młodych ludzi. Osiemnastoletnia Krystyna Łukaszek była w piątym miesiącu ciąży. Jej mąż Stanisław miał 25 lat, a młodszy brat Krystyny, dwunastoletni Mieczysław Kalita, był jeszcze dzieckiem. Cała trójka wracała pieszo z pasterki. Kilka godzin później ich ciała znaleziono przy autobusie, który miał sugerować, że doszło do tragicznego wypadku drogowego.

Prawda okazała się znacznie bardziej przerażająca. Według ustaleń śledczych za zabójstwem stał Jan Sojda, zamożny gospodarz ze Zrębina, nazywany przez mieszkańców "królem Zrębina". W zbrodni uczestniczyli również jego krewni. Atak na rodzinę miał być zemstą za konflikt, który wybuchł kilka miesięcy wcześniej podczas wesela Krystyny i Stanisława. Poszło o mięso i wędliny wynoszone z przyjęcia przez siostrę Sojdy. Pozornie błaha sprzeczka przerodziła się w urazę, która doprowadziła do niewyobrażalnej tragedii.

Kilkudziesięciu świadków widziało zbrodnię pod Połańcem. Potem przysięgli milczeć

Najbardziej szokujący w tej historii jest jednak nie tylko samo morderstwo. Równie szokujące jest to, co wydarzyło się później. W autobusie znajdowało się kilkudziesięciu pasażerów. Ludzie znali ofiary, sprawców i ich rodziny. Widzieli, co wydarzyło się na drodze, a mimo to nie ruszyli z pomocą.

Sojda i jego ludzie mieli pilnować, by nikt nie opuścił pojazdu. Groźby były na tyle poważne, że świadkowie bali się później powiedzieć prawdę nawet podczas przesłuchań. Po wszystkim sprawcy mieli zmusić pasażerów do złożenia przysięgi milczenia. Świadkowie klękali, całowali krzyż, a nakłuwane agrafką palce zostawiały ślady krwi na kartce.

Sojda miał również wykorzystywać swoją pozycję w lokalnej społeczności. Był zamożny, dysponował ciągnikiem, pomagał mieszkańcom w pracach gospodarskich, a w jego domu znajdował się telefon. W małej miejscowości taka zależność mogła oznaczać ogromną władzę nad sąsiadami. Strach przed wykluczeniem, zemstą i utratą codziennego wsparcia okazał się silniejszy niż potrzeba ujawnienia prawdy.

Marcin Myszka z Kryminatorium wraca do zbrodni połanieckiej

Do historii wrócił również Marcin Myszka, twórca popularnego podcastu Kryminatorium. 2 listopada 2026 roku opublikował 450. odcinek zatytułowany "Wśród nocnej ciszy. Prawdziwa historia o zbrodni połanieckiej". Nie jest to przypadkowy wybór tematu.

Myszka już wcześniej opowiadał o zbrodni połanieckiej, a w swoich materiałach zwracał uwagę na to, jak niezwykła i trudna do zrozumienia była skala zmowy milczenia. W opisie najnowszego odcinka podkreślono, że kilkadziesiąt osób widziało wydarzenia na drodze, a mimo to przez niemal dwa lata nikt nie zdecydował się ujawnić prawdy. Wszystko ze strachu przed człowiekiem nazywanym "królem".

W spojrzeniu na tę sprawę szczególnie ważna jest pozycja Jana Sojdy. Nie chodziło wyłącznie o brutalność sprawców. Chodziło o mechanizm zależności, który pozwolił im przez długi czas utrzymywać kontrolę nad mieszkańcami. Myszka zwraca uwagę na dramat rodziny ofiar, zwłaszcza matki, która musiała szukać świadków i walczyć o ujawnienie prawdy w środowisku, które nie chciało jej pomóc.

Właśnie ten wymiar zbrodni, czyli samotność bliskich zamordowanych i strach ludzi, którzy wiedzieli, co się wydarzyło sprawia, że historia pozostaje tak trudna do zapomnienia.

Serial "Wśród nocnej ciszy" na HBO Max. Prawdziwa historia wraca po 50 latach

Dziś o zbrodni połanieckiej ponownie mówi się za sprawą serialu "Wśród nocnej ciszy" w reżyserii Jana Holoubka. Produkcja zadebiutowała na HBO Max 13 listopada 2026 roku. To sześcioodcinkowy dramat kryminalny inspirowany prawdziwymi wydarzeniami oraz reportażem Wiesława Łuki "Nie oświadczam się".

Twórcy wracają do grudniowej nocy 1976 roku, pokazując tragedię, ale też śledztwo i społeczność, w której prawda przez długi czas nie mogła wyjść na jaw. W obsadzie znaleźli się między innymi Łukasz Simlat, Justyna Wasilewska, Adam Woronowicz i Jędrzej Hycnar.

To nie pierwszy raz, gdy ta historia trafiła na ekran. W 1988 roku powstał film "Zmowa" w reżyserii Janusza Petelskiego. Teraz, niemal pół wieku po tragedii, zbrodnia połaniecka ponownie dociera do kolejnego pokolenia. I chyba właśnie dlatego tak mocno wybrzmiewają rodzinne opowieści o tamtych wydarzeniach. Sam pamiętam, że wcześniej słyszałem o nich głównie od dziadków.

Była to jedna z tych historii, które opowiada i słucha się z niedowierzaniem, zastanawiając się, jak mogło do czegoś takiego dojść. Dziś, gdy można poznać szczegóły sprawy i zobaczyć jej serialową interpretację, jeszcze trudniej zrozumieć, jak wielu ludzi przez tak długi czas potrafiło milczeć.

Sonda

Co najbardziej wstrząsa cię w historii zbrodni połanieckiej?

... odpowiedzi