Łzy dzieci i słoik groszówek. Wyjaśniam, czy kasjer ma prawo odmówić przyjęcia drobnych

Praca w sklepowej kasie potrafi być stresująca, ale ostatnio natrafiłem na kilka historii, obok których nie mogę przejść obojętnie. Nic nie usprawiedliwia braku empatii i lenistwa, również intelektualnego.

Jakiś czas temu byłem świadkiem kuriozalnej sytuacji. W jednym z popularnych dyskontów dwóch małych chłopców stało w kolejce. W małych, spoconych dłoniach ściskali miedziaki i srebrniki wyciągnięte ze skarbonki. Przyszli kupić lody w upalny dzień. Pół kolejki uśmiechało się na ich widok. Kasjerka wręcz przeciwnie. Kiedy wyłożyli zakupy i pieniądze, dosłownie się wydarła: "Ja tego nie będę liczyć! Nie przyjmę tego! Zabierajcie to stąd!".

Chłopcy byli sparaliżowani, mieli łzy w oczach. Na szczęście w kolejce stała kobieta z rigczem – bez słowa wzięła od dzieci drobne, zbliżyła do terminala swoją kartę i uratowała ich dziecięcy świat.

Przenieśmy się teraz do innego polskiego miasta, do osiedlowego sklepiku znanej sieci. Na zamkniętej grupie handlowców właśnie zawrzało. "Cześć, mam klienta, który codziennie i notorycznie płaci bilonem 10 i 20 gr. Czy jest jakiś zapis, który mówi o tym, że nie muszę tego przyjmować? Sytuacja trwa od ponad miesiąca i nie są to drobne zakupy, a zakupy przekraczające czasami 100 zł" – pisze zdesperowany pracownik.

Pod postem natychmiast wybuchła lawina komentarzy. Część sprzedawców radzi kupić liczarkę do bilonu, inni cieszą się, bo "wreszcie jest z czego wydawać resztę", ale najwięcej emocji budzą internetowi "prawnicy", którzy z całą stanowczością cytują unijne przepisy i każą wypraszać klientów ze sklepu.

Gdzie leży prawda? Czy sprzedawca ma prawo nakrzyczeć na dziecko z groszakami lub odmówić przyjęcia setki w dwudziestogroszówkach? Bo problem z bilonem działa w obie strony – wielokrotnie pisaliśmy, jak płatność gotówką w Polsce potrafi się zablokować, gdy brak drobnych paraliżuje zakupy.

W sieci, a także w przytoczonym wątku z grupy handlowców, jak bumerang powraca jeden argument: "Z wyjątkiem instytucji emitującej monety, żadna ze stron nie jest zobowiązana do przyjęcia w ramach jednej płatności więcej niż 50 monet (Rozporządzenie Rady WE nr 974/98, art. 11)".

Brzmi mądrze, prawda? Problem w tym, że powoływanie się na ten przepis w polskim sklepie jest całkowitym błędem i prawną bzdurą. Wskazane rozporządzenie Unii Europejskiej dotyczy wyłącznie państw, które przyjęły walutę euro.

Polska, jak powszechnie wiadomo, waluty euro nie posiada. Dopóki płacimy w Rzeczypospolitej Polskiej złotymi i groszami, unijny limit 50 monet ma dla polskiego kasjera dokładnie taką samą moc prawną, jak przepisy ruchu drogowego w Japonii. Czyli żadną.

Zasady płatności w Polsce są proste i wyraziste. Z Ustawy o Narodowym Banku Polskim (art. 31 i 32) wynika, że znaki pieniężne (banknoty i monety) emitowane przez NBP są prawnym środkiem płatniczym na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Mają one ustawową moc zwalniania ze zobowiązań, a ustawa nie wprowadza żadnych limitów ilościowych dla klienta. 1 grosz ma dokładnie taką samą moc prawną jak banknot 500-złotowy.

Z kolei Ustawa o usługach płatniczych (art. 59ea) przypomina, że wprowadzony w ostatnich latach przepis wyraźnie nakłada na przedsiębiorcę obowiązek akceptowania płatności gotówkowych od konsumenta. Akceptant nie może odmówić przyjęcia gotówki (poza bardzo rzadkimi wyjątkami w postaci sprzedaży internetowej czy stref bezobsługowych).

Warto przy tym wiedzieć, że sama kwestia odmowy przyjmowania gotówki bywała w Polsce sporna – opisywaliśmy, jak Ministerstwo Finansów rozjaśniało wątpliwości wokół sklepu, w którym nie można zapłacić gotówką, zanim doprecyzowano przepisy o obowiązku akceptacji banknotów i monet.

Mamy jeszcze Kodeks wykroczeń (art. 135). To przepis, o którym wielu nerwowych kasjerów zapomina. Art. 135 Kw mówi wprost: "Kto, zajmując się sprzedażą towarów w przedsiębiorstwie handlu detalicznego (...) umyślnie bez uzasadnionej przyczyny odmawia sprzedaży takiego towaru, podlega karze grzywny".

Odmowa obsłużenia dziecka z grosikami albo klienta przynoszącego 100 zł w monetach 20-groszowych jest wykroczeniem. Jeśli zrezygnowany klient wezwie policję, funkcjonariusze mają pełne prawo ukarać kasjera lub właściciela sklepu mandatem karnym (lub skierować wniosek o ukaranie do sądu, gdzie grzywna może sięgnąć 5000 zł). Nie jest to zresztą nowość, bo już lata temu przypominaliśmy, że nękanie o drobne jest niezgodne z prawem.

Czy kasjer jest całkowicie bezbronny, gdy ktoś postanowi zrobić mu złośliwy dowcip i przynieść 500 zł w jednogroszówkach (czyli 50 tysięcy monet o wadze ponad 80 kilogramów)? Prawo przewiduje bardzo wąskie wentyle bezpieczeństwa.

Pierwszy to monety uszkodzone lub zanieczyszczone (art. 34 Ustawy o NBP). Jeśli monety są oblepione, zardzewiałe, uszkodzone fizycznie lub stopione tak, że nie da się potwierdzić ich autentyczności, sprzedawca ma prawo odmówić ich przyjęcia i odesłać klienta do placówki banku w celu wymiany.

Dotyczy to zresztą także papierowych pieniędzy – tłumaczyliśmy, które banknoty trzeba wymienić, bo nie każdym zapłacimy w sklepie.

Drugi wyjątek to nadużycie prawa i złośliwość (art. 5 Kodeksu cywilnego). Gdyby klient w sposób ewidentnie złośliwy (np. w ramach konfliktu) przyniósł worki z toną groszówek wyłącznie po to, by sparaliżować pracę sklepu w godzinach szczytu, sąd mógłby uznać to za działanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Ale stały klient płacący 10-groszówkami za zakupy spożywcze pod ten artykuł się nie kwalifikuje.

Ja wiem, że praca na kasie bywa koszmarem. Ciągła presja czasu, rosnąca kolejka, zmęczenie i lęk przed błędem w kasie. To wszystko jest ludzkie i zrozumiałe. Ale odmawianie dzieciom kupna loda albo krzyczenie na klientów z powodu bilonu nie jest rozwiązaniem problemu.

Jak rozwiązać ten klincz po ludzku? Po pierwsze, szacunek dla dziecka: dziecko płacące drobnymi uczy się wartości pieniądza, to jego pierwsze lekcje dorosłości. Zamiast je straszyć i doprowadzać do łez, wystarczy uśmiech, cierpliwość albo pomoc w przeliczeniu.

Po drugie, kolejka nie ucieknie: jeśli klient przynosi słoik monet, kasjer ma prawo poprosić go o chwilę cierpliwości ("Przepraszam, oczywiście przyjmę te pieniądze, ale ze względu na kolejkę przeliczę je spokojnie na końcu, żeby inni klienci nie czekali", jak przytomnie zauważył jeden z komentujących w wątku Żabki).

Po trzecie, skarb dla sklepu: w dobie, gdy wszyscy płacą kartami i Blikiem, brak drobnych w kasetce to zmora każdego handlowca, więc ktoś, kto przynosi odliczone 20-groszówki, w gruncie rzeczy robi sklepowi ogromną przysługę – oszczędza firmie opłat za zamawianie bilonu w banku.

To nie jest błahy koszt, o czym pisaliśmy, gdy wyjaśnialiśmy, czemu tylu przedsiębiorców żąda gotówki – obsługa i zamawianie bilonu również kosztują. Zresztą cała ta dyskusja to fragment znacznie szerszego sporu, który świetnie oddał naTemat w tekście o tym, że kartą czy gotówką to pytanie, na które wielu sprzedawców odpowie, zgrzytając zębami.

Pieniądz to pieniądz. Czy wybity na nim jest król, czy mała cyfra "10", za każdym stoją prawdziwe środki i ludzka praca. Warto o tym pamiętać, zanim znowu podniesiemy głos na kogoś, kto po prostu chce zapłacić legalnym, polskim pieniądzem.