Polska miała mieć lecha zamiast złotego. Tak rodziła się nasza waluta

Pierwsze dni niepodległości stały pod znakiem rozwiązania kluczowego problemu dot. unifikacji waluty. W końcu w 1918 r. w obiegu znajdowały się waluty krajów zaborczych, marki polskie (emitowane przez Polską Krajową Kasę Pożyczkową, stworzoną przez niemieckie władze okupacyjne), ostruble, hrywny, a nawet jednostki płatnicze władz lokalnych.

Najbardziej oczywistym wyborem, jeżeli chodziło o jednolitą, akceptowaną na terenie całego kraju walutę, wydawała się marka polska. Nie płacono nią w żadnym innym państwie, do tego posiadano spore jej rezerwy. To z niej postanowiły więc skorzystać nowe władze. 7 grudnia 1918 r. PKKP została uznana za polską instytucję odpowiedzialną za emisję waluty.

W tle trwały już teoretyczne prace nad założeniem polskiego banku centralnego. Przyszłą walutą miał być... lech. Tak, o złotym nikt jeszcze nie słyszał, choć szybko uległo to zmianie, gdyż już w lutym 1919 r. Sejm zmienił nazwę na "złotego". Jak na razie jednak oba projekty – bank centralny i nowa waluta – istniały tylko na papierze.

Tu dochodzimy do pierwszej ciekawostki. Polski złoty trafił na rynek dopiero w 1924 r., ale na wpuszczonych do obiegu banknotach znajdowała się data 1919 r. Dlaczego? Otóż wtedy to polskie władze zleciły ich druk. Na pełną emisję przyszło jednak, jak już wspomniałem, długo zaczekać. Dlaczego?

Opóźnienie reformy walutowej było celowe: uznano, że lepiej wyemitować złotego dopiero wtedy, gdy sytuacja gospodarcza na nowo zjednoczonych ziem polskich będzie stabilna, to samo dotyczyło budżetu. Należało też dostosować prawo: ujednolicić system podatkowy i poradzić sobie z inflacją.

Przechodzimy do najbardziej pikantnego fragmentu tej opowieści. W powszechnej świadomości istnieje mocno wyidealizowany obraz polityków, którzy odtwarzali nasze państwo po 1918 r. Zapewne wielu z nas wyobraża sobie dystyngowane postaci, które w odpowiedzialny sposób pracują nad odbudową kraju. W praktyce już od pierwszych dni rozpoczęły się kłótnie i cyniczne gry interesów.

Lewicowy rząd Jędrzeja Moraczewskiego (działający od listopada 1918 r. do lutego 1919 r.) zaproponował poprawę sytuacji skarbowej i zrównoważenie budżetu poprzez podniesienie podatków konsumpcyjnych. Władze poprosiły też o pożyczkę banki z Wielkopolski (były wtedy w najlepszej kondycji finansowej). Te jednak odmówiły. Powód? Poszło o politykę. Instytucje te nie uznawały rządu Moraczewskiego i wspierały Komitet Narodowy Polski w Paryżu. Tak, jawnie uderzono w ówczesny gabinet, który starał się podnieść Polskę po ponad 120 latach zaborów! O skali cynizmu i o tym, że chodziło tylko o kwestie polityczne, wiele mówią nam kolejne wydarzenia.

W tle plany gabinetu torpedowała też prawica, która otwarcie namawiała społeczeństwo do nie płacenia podatków. Jakby tego było mało, Moraczewskiego pogrążył Minister Skarbu w jego własnym rządzie. Władysław Byrka, bo o nim mowa, odmówił drukowania banknotów bez pokrycia. Wiele wskazuje na to, że zrobił to celowo. Świadczy o tym fakt, że w kolejnym gabinecie pełnił funkcję wiceministra.

Zmiana szefa rządu na Ignacego Paderewskiego wiele zmieniła. Wielkopolskie banki nagle zgodziły się pomóc nowemu gabinetowi. Do tego na czele Ministerstwa Skarbu stanął Józef Englich, poznański bankowiec. To on też zaczął projektować Bank Polski i "lecha" (z jego pomysłów skorzystał potem inny bohater tego artykułu, o którym za chwilę). I on jednak szybko stracił stołek, gdy popadł w konflikt z premierem. Zastąpił go Stanisław Karpiński.

W tym miejscu naszej historii wychodzi na jaw, jak bardzo podzielone było w tym okresie społeczeństwo polskie. Nowy minister wywodził się z ziem, które kiedyś składały się na Kongresówkę. Nie spodobało się to urzędnikom z administracji skarbowej, którzy w większości pochodzili z Galicji. W efekcie bojkotowali oni jego zarządzenia. Skończyło się to jego odejściem.

Wszystko to odbijało się na życiu codziennym zwykłych ludzi. W tle marka polska traciła mocno na wartości. Dla pokazania skali problemu: gdy funkcjonował rząd Moraczewskiego za jednego dolara płacono 8-10 marek, w lipcu 1919 r. już 20, a pod koniec 1920 r. aż 500 (nie bez znaczenia miało zapewne to, że w tle trwała wojna młodej Polski z bolszewicką Rosją). Mały spoiler: na tym się nie skończyło.

Choć dla większości krajów, które były zaangażowane w I wojnę światową, sytuacja zaczęła się stabilizować już pod koniec 1918 r., Polacy musieli zaczekać na spokój do marca 1921 r., kiedy to podpisano traktat polsko-sowiecki w Rydze. Wtedy też uchwalona została konstytucja, a ówczesny rząd zawiązał sojusz z Francją, co pomogło ustabilizować sytuację międzynarodową. Zdemobilizowano też armię, co pozwoliło zmniejszyć wydatki na wojsko, i rozpoczęto odbudowę kraju. Wydawało się, że najgorsze za nami.

W tym miejscu dochodzimy jednak do pewnego kontrowersyjnego tematu: inflacji w powojennej Polsce. Do 1921 r. była ona czymś naturalnym (panował chaos gospodarczy i polityczny, trwała też wojna). Jak jednak podaje Wojciech Morawski w swojej publikacji "Od marki do złotego", po tej dacie była już jednak wyborem politycznym. Deficyt budżetowy nakręcał bowiem skalę wzrostu cen, ta zmniejszała realne wpływy do budżetu i zwiększała wydatki publiczne, uniemożliwiając zrównoważenie budżetu. Powstało więc błędne koło. Konieczne były poważne reformy.

Warto jednak dodać, że inflacja zwiększała też eksport i chroniła słabą gospodarkę przed zbyt dużym importem. Paradoksalnie było to dla odradzającego się państwa częściowo dobre. Tyle że problem z inflacją jest taki, że może ona wyrwać się spod kontroli. Tak też się stało.

Polska gospodarka powoli zbliżała się do hiperinflacji, czyli inflacji na poziomie minimum 50 procent miesięcznie. W przypadku II Rzeczypospolitej osiągnęła ona poziom nawet 360 procent w skali miesiąca już w 1923 r. By lepiej zobrazować, co działo się w tym czasie, wystarczy wskazać skalę wzrostu nominałów na kolejnych partiach banknotów. W 1921 roku najwyższym nominałem było 5000 marek, w marcu 1922 r. – 250 000 marek, w sierpniu roku kolejnego już 5 000 000 marek. Na początku 1924 roku za jednego dolara płacono... 10 mln marek polskich!

Ktoś w końcu musiał więc zakończyć to inflacyjne szaleństwo. Reformy rozpoczął powołany w grudniu 1923 roku rząd Władysława Grabskiego. Dzięki interwencji rynkowej udało się ustabilizować kurs marki (9 tys. marek za dolara). W lutym rząd zapowiedział też, że nie będzie emitował już waluty w celach skarbowych. Rozpoczęto także przygotowania do emisji złotego. Sięgnięto wtedy po wspomniane wcześniej banknoty z 1919 r. Powołano bank centralny, Bank Polski. Dopiero więc wtedy, po pięciu latach, powrócono do pomysłów Englicha.

28 kwietnia 1924 r. Bank Polski rozpoczął emisję nowej waluty, która zastępowała markę. W tym dniu kurs złotego wynosił 5,18 zł za jednego dolara. By pokazać skalę upadku marki polskiej wystarczy dodać, że za jednego złotego płacono 1,8 mln marek.

Polski złoty został oparty na złocie (pokrycie nie mogło być niższe niż 30 proc.). Miało to potem tragiczne konsekwencje, gdyż utrudniało polskim władzom zwiększanie zbrojeń i wręcz skazało na klęskę w 1939 r. To już jednak temat na inną opowieść.