Milion Polaków skazanych na "areszt domowy". Kompletna porażka wielkiej płyty

Polska stoi przed demograficzną ścianą, a nasze zasoby mieszkaniowe są na nią kompletnie nieprzygotowane. Problem 3 milionów seniorów żyjących w niedostosowanych lokalach to tykająca bomba w budżecie państwa i portfelach obywateli. Raport Habitat for Humanity Poland "Bezpieczny dom prawem seniora" obnaża brutalną rzeczywistość: nasze domy zamiast chronić, generują gigantyczne koszty.

Z perspektywy ekonomicznej sytuacja jest absurdalna. 60 proc. upadków osób starszych ma miejsce w ich własnych domach. Dla seniora po 75. roku życia takie zdarzenie często kończy się hospitalizacją i utratą samodzielności.

Problemy zaczynają się już na klatkach schodowych budynków z lat 60. i 80. XX wieku. To wtedy, w pogoni za tempem budowy, ergonomia starzenia się została poświęcona na ołtarzu socjalistycznej wydajności. Mamy mnóstwo więźniów czwartego piętra. Już 1 mln osób w Polsce nie może opuścić mieszkania bez pomocy z zewnątrz z powodu braku windy lub zbyt wysokich schodów.

Niewydolna jest niemal cała infrastruktura. Jedynie 3,5 proc. budynków wielorodzinnych w Polsce zapewnia swobodny dostęp osobom na wózkach. Co jest dla wielu ludzi najgorszą barierą? Ich własne łazienki. Ponad 41 proc. seniorów ma problem z wejściem do wanny, a uchwyty wspomagające posiada jedynie 4,5 proc. mieszkań.

Większość starszych osób mieszka dziś w budynkach wielorodzinnych, wybudowanych czterdzieści, pięćdziesiąt lat temu i wcześniej. Jak wynika z opracowania Habitat for Humanity Poland, problemem jest nie tylko częsty brak wind czy windy niedostosowane do potrzeb osób o ograniczonej sprawności ruchowej.

Seniorzy już od progu napotykają wiele innych barier architektonicznych: wąskie schody, brak poręczy po obu stronach, śliskie stopnie, niewystarczające oświetlenie klatek schodowych, progi i różnice poziomów przy wejściach czy ciężkie drzwi wejściowe.

– Każdy z tych elementów dla młodego i sprawnego człowieka może wydawać się niewielkim utrudnieniem, ale osoba w podeszłym wieku, której mobilność, zmysł równowagi czy wzrok nie działają już tak sprawnie, ryzykuje upadkiem. A nagromadzenie w jednym miejscu tylu przeszkód może tworzyć barierę, która z czasem staje się nie do pokonania. Z takiego powodu osoby starsze ograniczają wychodzenie z domu, skazując się na izolację – wyjaśnia Magdalena Kostrzewska architektka, ekspertka Fundacji Habitat for Humanity Poland.

Po wejściu do mieszkania seniora ujawniają się kolejne problemy. Można je znaleźć w każdym pomieszczeniu, jednak najwięcej barier starsze osoby napotykają w łazience: wysoka wanna, nisko zawieszony sedes, brak specjalnych uchwytów i punktów podparcia, mało miejsca dla osoby poruszającej się na wózku czy przy pomocy chodzika.

Jeszcze mniej miejsca jest w toalecie, w starszym budownictwie często oddzielonej od łazienki. W kuchni wysoko zawieszone szafki przy ograniczonym miejscu do przechowywania zmuszają seniorów do wspinania się na stołek, by sięgnąć po potrzebne rzeczy. Blaty robocze są najczęściej przygotowywane pod osoby, które mogą pracować w pozycji stojącej.

Problemy występujące w całym mieszkaniu to śliskie podłogi lub niezabezpieczone dywany i chodniki, kable zalegające na podłogach, o które łatwo się potknąć, wąskie korytarze, wysokie progi czy nieodpowiednie oświetlenie.

Choć rządowe dokumenty (jak "Polityka społeczna wobec osób starszych 2030") deklarują chęć pomocy, w Polsce wciąż brakuje zintegrowanego systemu wsparcia. Istniejące źródła finansowania, jak PFRON czy BGK, są rozproszone i dostępne w ograniczonym zakresie.

Adaptacja mieszkań powinna być postrzegana jako inwestycja w prewencję zdrowotną, która odciąży system ochrony zdrowia, a nie jako koszt infrastrukturalny. Jeśli nie zaczniemy działać teraz, skala problemu wzrośnie drastycznie – do 2060 roku co trzeci Polak będzie seniorem.

Kiedy senior traci samodzielność przez błędy projektowe mieszkania, koszty ponosi cała rodzina. Najwyższą cenę płacą kobiety 50+, które masowo porzucają rynek pracy, by zostać domowymi opiekunkami. To demograficzne domino, które uderzy w system emerytalny z siłą, której nikt nie uwzględnił w Excelu.

Skoro 86 proc. seniorów nie chce przeprowadzki, a ich mieszkania są niebezpieczne, potrzebujemy nowych narzędzi. Rozwiązaniem może być najem senioralny – model, w którym gmina przejmuje niedostosowane lokum w zamian za bezpieczny, parterowy lokal. To jedyna szansa, by rozbić betonowe dziedzictwo PRL, nie tracąc przy tym praw własności seniorów.