Toksyczna bomba zegarowa na dnie Bałtyku. Znajdują trotyl nawet w rybach

W głębinach morskich u północnych wybrzeży Niemiec zalegają ogromne ilości bomb i innej broni. Stanowią one część szacowanych na 1,6 miliona ton amunicji konwencjonalnej znajdującej się w Morzu Północnym i Bałtyku – dziedzictwa dwóch wojen światowych oraz masowego pozbywania się broni po 1945 roku.

Przez dziesięciolecia materiały te pozostawiano w spokoju, o ile nie groziły eksplozją. Jednak w miarę korozji metalowych osłon pojawia się inny problem.

Część broni to pozostałości po walkach: miny, niewybuchy i amunicja zagubiona na morzu. Jednak ogromne ilości zostały celowo zatopione po kapitulacji nazistowskich Niemiec w 1945 roku, kiedy to alianci pozbywali się ogromnego arsenału tego kraju. To, co kiedyś uważano za zagrożenie eksplozją, stało się obecnie zagrożeniem dla środowiska.

– Jest oczywiste, że w wyniku korozji tych obiektów związki chemiczne przedostają się do ekosystemu morskiego i do organizmów morskich – mówi DW toksykolog z Uniwersytetu w Kilonii, Edmund Maser. – Okazało się, że związki te są toksyczne i rakotwórcze zarówno dla ludzi, jak i dla organizmów morskich – dodał.

Jednym z najbardziej toksycznych związków obecnych w starej amunicji jest trotyl (TNT) – wojskowy materiał wybuchowy. Jörn Scharsack z niemieckiego Instytutu Ekologii Rybołóstwa im. von Thünena poszukiwał śladów tej substancji w organizmach fląder.

– W rybach znajdujemy TNT – a ściślej mówiąc produkty jego metabolizmu i rozkładu – mówi. Ilości te są znikome – mierzone w nanogramach – a wykrywalne stężenia występują nie u każdej ryby. Jednak naukowcy wielokrotnie natrafiają na te związki w pobliżu miejsc zalegania starej amunicji.

Jak dotąd zanieczyszczenie to nie wydaje się wywoływać u ryb ostrych stanów chorobowych. – Wyławiane ryby wyglądają na zdrowe. Nie stwierdza się u nich zwiększonej zapadalności na choroby wirusowe, bakteryjne czy pasożytnicze – powiedział Scharsack w rozmowie z DW. Odnotowuje się jednak jedną powtarzającą się nieprawidłowość.

– Obserwujemy nowotwory, konkretnie guzy wątroby. To zjawisko pojawia się wielokrotnie – mówi naukowiec.

Zespół Edmunda Masera również wykrył związki pochodzące z amunicji w organizmach ryb oraz małży.

We współpracy z Instytutem Alfreda Wegenera (AWI) w Bremerhaven jego zespół stwierdził nieprawidłowości w obrębie wątroby u ponad 50 procent ryb bytujących w pobliżu niektórych miejsc składowania amunicji i wraków, podczas gdy w normalnych warunkach odsetek ten wynosi zaledwie 1–2 procent.

Tymczasem u małży stwierdzono biochemiczne oznaki stresu oksydacyjnego. W procesie metabolizmu TNT powstają wysoce reaktywne formy tlenu, które mogą uszkadzać białka, lipidy, a nawet DNA. – Może to być krok w stronę rozwoju nowotworu – stwierdził Maser.

Zespół Masera wykrył również związki pochodne TNT w próbkach tkanek dwóch wielorybów, które utknęły na mieliźnie; świadczy to o tym, że substancje te docierają do zwierząt znajdujących się na szczycie morskiego łańcucha pokarmowego.

– Oznacza to, że związki te przeniknęły do ​​organizmów głównych drapieżników – powiedział naukowiec.

Nasuwa się oczywiste pytanie: jeśli związki powiązane z TNT docierają do największych drapieżników, czy ludzie jedzący ryby morskie są zagrożeni?

Na razie obaj naukowcy twierdzą, że nie. – Trzeba byłoby jeść dużo ryb, aby naprawdę osiągnąć poziom, przy którym robi się niebezpiecznie – przyznaje Scharsack. – Nadal chodzę pływać. Nadal jem ryby.

Niepokój budzi to, co się stanie w miarę ciągłego pogarszania się stanu amunicji.

– Powiedziałbym, że sytuacja prawdopodobnie się pogorszy, jeśli spojrzymy na postępującą korozję amunicji – mówi Scharsack. – Powłoki ulegają korozji. Coraz więcej substancji toksycznych pozostaje wystawionych na działanie wody.

Problem ten wydaje się poważniejszy na Morzu Bałtyckim niż na Morzu Północnym, ponieważ słabsze prądy i wymiana wody sprawiają, że wyciekające zanieczyszczenia utrzymują się w wodzie, zamiast się rozpraszać.

Badania Masera sugerują, że proces ten może już mieć miejsce. Jego zespół zbadał archiwalne próbki małż pochodzące z 1985 roku i stwierdził, że zanieczyszczenie związane z TNT stale wzrastało od około 2000 do 2022 roku.

– Poziom jest niski, ale rośnie – informuje. – Spodziewamy się, że w nadchodzących dziesięcioleciach, być może w ciągu dwóch, trzech lub czterech dekad, stężenia te osiągną poziom, który może stanowić zagrożenie dla ludzi spożywających produkty pochodzące z morza.

Życie morskie już teraz znajduje się pod wpływem tego, co Maser określił jako "cały koktajl" zanieczyszczeń pochodzenia antropogenicznego, w tym mikroplastiku, pestycydów i związków farmaceutycznych. Amunicja stanowi kolejny składnik tej mieszanki.

W przeciwieństwie do wielu z tych zanieczyszczeń, które są już rozproszone w wodach, bomby i miny pozostają fizycznymi obiektami, które można wydobyć i zutylizować.

Okno możliwości nie pozostanie jednak otwarte na zawsze.

Niemcy już dawno usunęły amunicję stanowiącą bezpośrednie zagrożenie, ale dopiero niedawno rozpoczęły projekty pilotażowe mające na celu systematyczne oczyszczanie dna morskiego w celu zapobiegania szkodom środowiskowym.

– Temat ten był ignorowany przez dziesięciolecia. Nikt nie chciał o tym rozmawiać – stwierdza Scharsack.

W badaniu opublikowanym w lipcu br. naukowiec z Instytutu GEOMAR Torsten Frey, wraz ze współpracownikami, zidentyfikował 484 znane lub potencjalne skupiska amunicji w dwóch rejonach Morza Bałtyckiego. Jednak – jak powiedział Frey w rozmowie z DW – spośród szacowanych 1,6 miliona ton amunicji zalegającej w niemieckich wodach, około 1,5 miliona ton nie zostało jeszcze zinwentaryzowanych.

Według Freya wydobycie amunicji ze znanych lokalizacji nie stanowi już głównej przeszkody, gdyż wyspecjalizowane firmy są w stanie usuwać jej znaczne ilości stosunkowo szybko. – Wąskim gardłem jest utylizacja i niszczenie wydobytej amunicji – uważa.

Niemcy pracują nad morską platformą do przetwarzania amunicji, która ma pomóc w zwiększeniu przepustowości procesu utylizacji. – To będzie maraton, a nie sprint – stwierdził Frey.

Nawet po przeprowadzeniu akcji usuwania w środowisku pozostaną drobne fragmenty materiałów wybuchowych – niektóre nie większe niż "kostka cukru". Maser bada, czy bakterie i grzyby morskie mogłyby z czasem rozkładać te pozostałości na CO2 i wodę.

Prace te są wciąż na etapie laboratoryjnym, a Maser podkreśla, że ​​nie mogą one zastąpić fizycznego usuwania amunicji.

– Potrzebujemy więcej takich platform – powiedział. – Musimy zacząć jak najszybciej.

– Jeśli poczekamy powiedzmy 40 lat, metalowe osłony mogą ulec całkowitej korozji i stracimy szansę na usunięcie tych substancji z wody – zauważył Maser. – Dlatego powinniśmy działać już teraz.

Autor: Richard Connor.