100 tysięcy bez podatku, ale strata z daniną. Prześwietlamy Osobiste Konta Inwestycyjne

Zapowiedź zwolnienia z podatku od zysków kapitałowych brzmi jak spełnienie marzeń każdego oszczędzającego. Gdy jednak wczytamy się w przyjętą przez parlament ustawę o OKI, na jaw wychodzą haczyki. Rozkładamy nowe przepisy na czynniki pierwsze: sprawdzamy, kiedy zmiana się opłaca, jak wylicza się podatek od majątku i dlaczego duże portfele mogą na tej reformie ucierpieć.

Osobiste Konta Inwestycyjne (OKI) to prawdopodobnie najbardziej rewolucyjna – ale też budząca ogromne emocje – zmiana w opodatkowaniu oszczędności Polaków od czasu wprowadzenia słynnego podatku od zysków kapitałowych w 2002 roku. Zgodnie z uchwaloną przez parlament ustawą, nowe przepisy mają wejść w życie 1 stycznia 2027 roku. Proces legislacyjny wszedł już w ostatnią fazę, bo Sejm przyjął ustawę, choć jak zwykle jest haczyk – za przyjęciem głosowało aż 427 posłów.

Z jednej strony rząd oferuje inwestorom upragniony brak podatku Belki od zysków kapitałowych do limitu 100 tysięcy złotych. Z drugiej – po przekroczeniu tej kwoty wchodzimy w całkowicie nowy mechanizm: podatek od wartości aktywów, który trzeba zapłacić nawet wtedy, gdy na giełdzie poniesie się stratę. Rozłóżmy ten projekt na czynniki pierwsze: czym są konta OKI, jak działają, co na nich zyskasz, a gdzie kryją się największe haczyki.

Pomysł wprowadzenia OKI wywodzi się bezpośrednio z zapowiedzi zniesienia podatku od zysków kapitałowych dla oszczędności i inwestycji do 100 tysięcy złotych. Zamiast jednak po prostu podnieść kwotę wolną w tradycyjnym zeznaniu podatkowym, Ministerstwo Finansów stworzyło wyodrębniony produkt, wzorowany na niezwykle popularnym w Szwecji systemie ISK (Investeringssparkonto). Już przy pierwszych zapowiedziach pisaliśmy, że rewolucja w oszczędnościach nadchodzi, a OKI zmienia zasady gry dla Polaków.

Główny cel gospodarczy jest prosty: aktywizacja kapitału prywatnego. Polacy trzymają na nisko oprocentowanych lokatach i kontach oszczędnościowych gigantyczne sumy. Zadaniem OKI jest zachęcenie obywateli do przesunięcia części tych środków w stronę giełdy, polskich akcji, obligacji czy funduszy inwestycyjnych, co ma zasilić kapitałem polskie przedsiębiorstwa i rozwinąć rynek finansowy.

Osobiste Konto Inwestycyjne to specjalny rachunek prowadzony przez banki, domy maklerskie, Towarzystwa Funduszy Inwestycyjnych (TFI), zakłady ubezpieczeń czy Dobrowolne Fundusze Emerytalne. Do jego najważniejszych cech użytkowych należy przede wszystkim pełna elastyczność i płynność: w przeciwieństwie do rozwiązań emerytalnych, na OKI nie trzeba czekać do osiągnięcia 60. czy 65. roku życia, a pieniądze można wpłacać i wyciągać w dowolnym momencie, bez utraty prawa do preferencji podatkowych.

Kolejna cecha to limit przypisany do człowieka. Umowę o prowadzenie OKI może zawrzeć wyłącznie osoba pełnoletnia. Można posiadać kilka kont OKI w różnych instytucjach, ale ustawowy limit zwolnienia podatkowego dotyczy łącznego portfela danej osoby, a nie każdego konta z osobna. Wreszcie liczy się szeroki wybór aktywów: na koncie można gromadzić gotówkę, polskie obligacje skarbowe, akcje spółek z polskiej giełdy, listy zastawne oraz jednostki funduszy inwestycyjnych i certyfikaty.

Sercem nowej ustawy jest konstrukcja limitu zwolnienia podatkowego, która dzieli portfel na dwie kategorie. Pierwsza to limit ogólny (do 100 000 zł): średnia roczna wartość wszystkich aktywów zgromadzonych przez podatnika na kontach OKI do tej kwoty jest całkowicie zwolniona z podatku.

Druga to podlimit dla produktów bezpiecznych (do 25 000 zł): w ramach ogólnego limitu 100 tysięcy złotych, na aktywa typowo oszczędnościowe – takie jak gotówka na rachunku, lokaty, oszczędnościowe obligacje skarbowe czy fundusze o najniższym poziomie ryzyka – można przeznaczyć maksymalnie 25 tysięcy złotych.

Jak to wygląda w praktyce? Jeśli posiadasz na OKI 70 tysięcy złotych w akcjach i 25 tysięcy złotych na lokacie (łącznie 95 tysięcy złotych), mieścisz się w limitach i nie płacisz ani grosza podatku. Jeśli jednak na lokacie trzymasz 40 tysięcy złotych, a w akcjach 60 tysięcy złotych, nadwyżka 15 tysięcy złotych z części lokatowej przekracza limit bezpieczny i zostanie opodatkowana. To rozwiązanie ma być prostą alternatywą wobec kont emerytalnych, o których pisaliśmy, analizując, czy milion na emeryturę z konta maklerskiego jest realny i jakie są rzeczywiste zyski z IKE i IKZE.

I tu dochodzimy do elementu, który budzi największy sceptycyzm rynku. Co dzieje się, gdy twój portfel na OKI przekroczy kwotę 100 tysięcy złotych? Nie wracasz do tradycyjnego podatku Belki (czyli 19 proc. od faktycznie wypracowanego zysku). Zamiast tego przechodzisz na podatek od wartości aktywów.

Podatek opłaca się wyłącznie od nadwyżki ponad 100 tysięcy złotych średniej rocznej wartości portfela. Co kluczowe, stawka tej daniny powiązana jest ze stopą referencyjną Narodowego Banku Polskiego. Wynosi ona 19 proc. stopy referencyjnej NBP z dnia 31 października poprzedniego roku. W ustawie wprowadzono przy tym przepis przejściowy: w pierwszym roku działania programu (w 2027 roku) stawka ta została sztywno ustalona na poziomie 0,85 proc.

Dlaczego inwestorzy widzą tu pułapkę? Po pierwsze, płacisz nawet wtedy, gdy ponosisz stratę: jeśli twój portfel na OKI wynosi 200 tysięcy złotych, a giełda w danym roku spadnie i zanotujesz dotkliwą stratę, i tak musisz zapłacić podatek od nadwyżki wynoszącej 100 tysięcy złotych (w 2027 roku będzie to 850 złotych).

Po drugie, jest to podatek od zysków niezrealizowanych – nie musisz sprzedawać akcji ani wypłacać pieniędzy, by zapłacić, bo liczy się sam fakt posiadania majątku na koncie.

Po trzecie, następuje faworyzowanie polskich aktywów: zwolnienia dotyczą w przeważającej mierze aktywów denominowanych w złotych lub funduszy z co najmniej 70 proc. polskich walorów, więc jeśli inwestujesz głównie w zagraniczne spółki czy ETF-y w euro lub dolarach, OKI nie da ci osłony podatkowej. Na ten sam mechanizm zwracał uwagę naTemat, opisując, że nowy podatek czai się w ustawie, na którą czekali oszczędzający.

Czy przy portfelu powyżej 100 tysięcy złotych konto OKI w ogóle ma sens? To zależy od stopy zwrotu, jaką osiągasz. Ponieważ tradycyjny podatek Belki zależy od zysku, a podatek OKI zależy od wartości majątku, punkt równowagi pojawia się w momencie, gdy twój zysk z inwestycji jest równy stopie referencyjnej NBP.

To fundamentalna różnica, o której warto pamiętać, bo – jak przypomina naTemat – zysk jest bez podatku Belki, ale wyłącznie w granicach ustawowych limitów.

Aby łatwiej zorientować się w dostępnych opcjach, warto zestawić ze sobą najważniejsze cechy czterech głównych form inwestowania.

1. Osobiste Konto Inwestycyjne (OKI): Zapewnia pełny dostęp do pieniędzy w dowolnym momencie bez utraty preferencji. Do kwoty 100 tysięcy złotych średniej rocznej wartości aktywów podatek wynosi 0 złotych. Od nadwyżki płaci się podatek od majątku (ok. 0,71–0,85 proc.), również w przypadku poniesienia straty.

2. Indywidualne Konto Emerytalne (IKE):

Pozwala na wypłatę środków w dowolnym momencie, ale pełne zwolnienie z podatku Belki uzyskuje się dopiero po osiągnięciu 60. roku życia. Brak jest opodatkowania od wartości majątku, a wpłaty ograniczone są corocznym limitem.

3. Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego (IKZE):

Daje natychmiastową ulgę podatkową (możliwość odliczenia wpłat od dochodu w rocznym PIT). Pieniądze są jednak zamrożone do 65. roku życia (przy wypłacie płaci się preferencyjny 10-procentowy podatek zryczałtowany). W przypadku wcześniejszej wypłaty cała kwota dolicza się do dochodu i podlega opodatkowaniu wg skali.

4. Zwykły Rachunek Inwestycyjny:

Brak jakichkolwiek limitów wpłat i pełna swoboda dysponowania kapitałem. Od każdego wypracowanego i zrealizowanego zysku płaci się sztywny podatek Belki w wysokości 19 proc. Jeśli inwestycja przyniesie stratę, podatek nie występuje.

Osobiste Konta Inwestycyjne to rozwiązanie skrojone przede wszystkim pod drobnych i średnich oszczędzających. Dla każdego, kto buduje portfel do kwoty 100 tysięcy złotych, OKI będą rozwiązaniem bardzo atrakcyjnym – dają zwolnienie z podatku bez konieczności zamrażania kapitału na dekady.

Dla osób z większym majątkiem OKI stają się jednak mieczem obosiecznym: będą wspaniałym narzędziem w latach rynkowej hossy i wysokich zysków, ale przekształcą się w uciążliwy ciężar w okresach giełdowych spadków. Kluczowe będzie to, czy polscy inwestorzy uwierzą w stabilność tego systemu i zaufają nowemu pomysłowi Ministerstwa Finansów. Na razie ostatnie słowo należy do głowy państwa, bo – jak informowaliśmy – rewolucja w podatku Belki trafiła do prezydenta.