Pułapka 5 hektarów. System dopłat wykreował rolniczy skansen i uśpił inwestycje

Gdy myślimy o polskim rolnictwie, wyobrażamy sobie potęgę eksportową i łany nowoczesnych upraw. To romantyczna iluzja, pod którą kryje się postępująca dekapitalizacja, potężne rozdrobnienie i rzesza mikrogospodarstw, dla których sensem istnienia nie jest rynek, lecz... dotacja.

Polskie rolnictwo znalazło się w strukturalnym potrzasku, a jego fundamenty opierają się na paradoksach. Choć wskaźnik produktywności całkowitej (TFP) rośnie, jest to zasługa wyłącznie części najsilniejszych gospodarstw, dokonujących koncentracji. Cała reszta sektora tkwi w głębokim niedoinwestowaniu, jak wynika z raportu "Poziom nakładów inwestycyjnych w polskim rolnictwie" opublikowanego przez Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej - PIB.

Złudzenia pryskają w zderzeniu z twardą statystyką. Aż 50 proc. ogółu gospodarstw rolnych w Polsce to jednostki o powierzchni mniejszej niż 5 hektarów, które użytkują zaledwie 11 proc. krajowej ziemi rolnej. Mają one dramatycznie niski potencjał produkcyjny i inwestycyjny. Nierzadko stanowią tylko dodatkowe źródło dochodu dla ich właścicieli.

Zamiast jednak znikać z rynku lub konsolidować się, te mikropodmioty trwają. Dlaczego? Winny jest system dopłat bezpośrednich w ramach Wspólnej Polityki Rolnej. Płatności obszarowe stanowią bezpieczną kroplówkę, która stabilizuje dochody i zdejmuje z rolników ekonomiczną presję na dzierżawę lub sprzedaż ziemi. Mówiąc wprost: w dużej części sektora wsparcie publiczne wyparło rynkowe bodźce do inwestowania i zwiększania skali działalności.

Konsekwencje takiego stanu rzeczy są katastrofalne dla innowacyjności. Z raportu wyłania się obraz sektora o postępującej dekapitalizacji majątku trwałego. Przez blisko ćwierć wieku (w latach 2000–2024) wartość inwestycji netto w sektorze rolnym w Polsce ani razu nie osiągnęła wartości dodatniej. Co to oznacza w praktyce? Umorzenie (amortyzacja fizyczna i ekonomiczna) maszyn, budynków i sprzętu postępuje o wiele szybciej, niż rolnicy są w stanie kupować nowe.

Nie inwestują, bo często po prostu ich na to nie stać. Badania dowodzą brutalnej prawdy: w przypadku większości gospodarstw rentowność aktywów (ROA) jest tak niska, że korzystanie z zewnętrznego finansowania nawet w postaci tanich, preferencyjnych kredytów jest kompletnie nieopłacalne ekonomicznie.

Bieżąca luka inwestycyjna, czyli braki w podstawowym wyposażeniu, w samym tylko 2023 roku sięgnęła 12,4 mld zł. Z tej kwoty jedynie ułamek to potrzeby gospodarstw trwale rentownych reszta luki w najmniejszych jednostkach ma charakter strukturalny i bez miliardowych subwencji jest po prostu niemożliwa do zasypania.

Przyszłość i konkurencyjność polskiej żywności na rynkach UE zależy dziś od tak zwanego "środka" – grupy około 520 tysięcy gospodarstw (5–30 ha), które stoją na rozdrożu. Ich sukces będzie mierzony tym, jak szybko będą w stanie przejść do wyższej ligi: gospodarstw rozwojowych (30–100 ha) i wzorcowych (powyżej 100 ha).

To te podmioty stopniowo zwiększają skalę, mają dodatnią stopę reprodukcji majątku (szczególnie gospodarstwa wzorcowe we wszystkich kierunkach produkcji) i budują fundamenty pod nowoczesne finansowanie rozwoju.

Konkurencji na zglobalizowanym rynku nie da się już wygrać nowym pługiem i siłą rąk. O efektywności współczesnego rolnictwa decyduje cyfryzacja i automatyzacja: odejście od zarządzania opartego na intuicji na rzecz analizy danych, rolnictwa precyzyjnego i inteligentnego monitorowania stada (Rolnictwo 4.0).

Ten skok technologiczny ma jednak gigantyczną cenę. Luka inwestycyjna w segmencie cyfryzacji gospodarstw towarowych szacowana jest na 16,2 miliarda złotych. Co więcej, europejska polityka neutralności klimatycznej wymusza działania dekarbonizacyjne, których szacunkowa wartość ekonomiczna w sektorze rolnym osiągnie około 1,3 miliarda złotych do 2030 roku.

Polski agrobiznes dojechał do ściany, a tradycyjny model finansowania w całości ze środków własnych radykalnie ogranicza i spowalnia proces modernizacji. Jeśli chcemy obronić pozycję kluczowego gracza w europejskim sektorze żywnościowym, polityka rolna państwa i Unii musi przestać być "programem socjalnym" utrwalającym małą skalę, a stać się potężnym wehikułem wspierającym fuzje, restrukturyzację i innowacje w gospodarstwach rozwojowych.

W przeciwnym razie nasz rolniczy majątek będzie wciąż przypominał starzejący się skansen, w którym dotacje maskują inwestycyjną zapaść.