Nowy podatek dla Orlenu i spółki. Wyjaśniamy, czy kierowcy zapłacą za decyzję rządu

W piątkowy poranek Sejm podjął decyzję, która zdeterminuje krajobraz finansowy polskiego sektora energetycznego na najbliższe lata. Większością 231 głosów uchwalono rządowy projekt ustawy o podatku od nadzwyczajnych zysków ze zbycia paliw ciekłych. Ustawa, która teraz trafia do Senatu, to bezpośrednia reakcja państwa na geopolityczne turbulencje i "nadprogramowe" miliardy na kontach spółek paliwowych.

Oto szczegóły nowego mechanizmu, który ma przynieść budżetowi 4 miliardy złotych.

Nowa regulacja wprowadza czasowy podatek od tzw. zysków nadzwyczajnych (ang. windfall tax). Obejmie on okres od marca do grudnia 2026 roku (z wejściem w życie od 1 sierpnia). Pomysł nie pojawił się znikąd – już wcześniej, gdy publikowano ceny maksymalne paliw i prognozy dotyczące programu CPN, minister energii sygnalizował możliwość sięgnięcia po daninę od nadzwyczajnych zysków koncernów.

Algorytm fiskusa jest prosty, choć bolesny dla przedsiębiorców.

Danina obejmie około 20–30 największych podmiotów w kraju – głównie producentów oraz importerów posiadających koncesję na obrót paliwami z zagranicą. Co ciekawe, z wyliczeń Ministerstwa Finansów wynika, że około 60 proc. całej podstawy opodatkowania przypadnie na jednego gracza: Orlen.

Choć pojęcie windfall tax przewijało się w Europie w trakcie wojennego kryzysu energetycznego po 2022 roku (w Polsce objęło m.in. sektor węglowy stawką 33 proc.), obecna ustawa to fiskalny ewenement z trzech powodów.

Pierwszy to działanie wstecz. Ustawa wchodzi w życie w sierpniu 2026 roku, ale podstawą opodatkowania stają się zyski generowane już od marca 2026 roku (czyli od momentu ataku USA na Iran). Branża (z Polską Organizacją Przemysłu i Handlu Naftowego na czele) alarmuje, że to jawne złamanie konstytucyjnej zasady nieretroaktywności prawa (prawo nie powinno działać wstecz).

Drugi to drakońska stawka: poziom 60 proc. był dotychczas w polskim systemie podatkowym kojarzony raczej z karami za nieujawnione źródła przychodów niż ze standardową daniną biznesową. Rząd pierwotnie planował nawet 75 proc., ale stanęło na "łagodniejszym" wariancie.

Trzeci to celowany charakter: ustawa wycina segment małych firm (wyłączono m.in. oleje opałowe, procesy mieszania i mały detal), uderzając bezpośrednio w wąską grupę paliwowych krezusów.

Oficjalny powód to zewnętrzny szok podażowy. Konflikt zbrojny na Bliskim Wschodzie oraz blokada Cieśniny Ormuz wywołały skokowy wzrost cen ropy naftowej na świecie. Już wcześniej na rynku paliw zapanował chaos (po ataku na Iran), Orlenu próbował uspokajać nastroje.

Polskie rafinerie zaczęły notować gigantyczne marże, które – jak argumentuje Ministerstwo Finansów – nie wynikały z poprawy ich efektywności czy nowych inwestycji, a po prostu z chaosu na rynku. Dla odmiany, gdy napięcie opada, Orlen i jego inwestorowie tracą przez spokój na Bliskim Wschodzie, bo tańsza ropa oznacza mniejsze wpływy koncernu.

Drugi, bardziej pragmatyczny cel to załatanie dziury po tarczach osłonowych. Rząd uruchomił wcześniej pakiet "Ceny Paliwa Niżej" (CPN), obniżając VAT na paliwa do 8 proc. oraz ścinając akcyzę do unijnego minimum. Pamiętamy, że operacja CPN przeszła błyskawicznie, a Sejm za obniżeniem akcyzy głosował niemal jednomyślnie. Kosztowało to budżet 4,8 miliarda złotych w zaledwie trzy miesiące.

Windfall tax ma te pieniądze (w kwocie 4 mld zł) po prostu odzyskać i sfinansować dalszą obronę portfeli konsumentów. Jak tłumaczono, kierowcy mogą niedługo zapłacić znacznie mniej – sam podatek od nadmiarowych zysków miał być przy tym narzędziem bardziej redystrybucyjnym niż cenowym.

Jak każda głęboka ingerencja w wolny rynek, tak i ta ustawa niesie ze sobą pakiet korzyści oraz potężnych ryzyk.

Ustawa paliwowa to przede wszystkim sygnał dla biznesu: w czasach kryzysu rynkowego państwo nie waha się używać narzędzi ostatecznych. Dla konsumentów to dobra wiadomość przed wakacyjnymi wyjazdami, jednak długofalowy koszt w postaci osłabienia pozycji inwestycyjnej polskich spółek paliwowych przyjdzie nam dopiero podsumować. Sprzątanie po blokadzie Cieśniny Ormuz właśnie oficjalnie przerzucono na barki korporacji.