Polsko, mamy problem: wysychamy. Trzej jeźdźcy suszy już się rozgościli, ostatni się urządza

Mapa kraju błyskawicznie pokrywa się ostrzeżeniami przed niewidzialnym wrogiem. Choć za oknem regularnie przechodzą gwałtowne nawałnice, bilans wodny Polski dramatycznie spada, zamieniając glebę w twardą, niezdolną do absorpcji skorupę. Znaleźliśmy się w przełomowym momencie.

To nie są ćwiczenia ani ekologiczne straszenie na zapas – rzeki odsłaniają dno, a IMGW wydaje kolejne ostrzeżenia dla największych arterii w kraju. Postępujący deficyt zmusza lokalne władze do wprowadzania limitów dla mieszkańców. Tracimy zasoby, których odbudowanie zajmie naturze długie lata. O ile w ogóle się to uda.

Komunikaty Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW) brzmią zazwyczaj chłodno i technicznie. Przypominają dawne, radiowe stopnie zasilania – ot, kolejna porcja urzędniczych statystyk. Słuchamy ich w locie, mało kto zagłębia się w szczegóły, a jeszcze mniej osób potrafi wyłapać ukrytą w nich grozę.

A sytuacja jest dramatyczna. Najnowszy raport IMGW bije na alarm: susza w Polsce postępuje w zastraszającym tempie, a blisko połowa kraju jest już objęta oficjalnymi ostrzeżeniami. Natura bezlitośnie zakręca nam kurek z wodą.

IMGW wydało właśnie kolejne, krytyczne ostrzeżenia przed suszą hydrologiczną. To nie chwilowy epizod – już wiosną alarmowaliśmy, że susza hydrologiczna zagraża Polsce tak, jak nie było od dziesięciu lat.

Na liście zagrożonych odcinków znalazły się m.in. Wisła (od zbiornika Włocławek do Torunia), cała zlewnia Wisłoki, Orzyc oraz środkowa Odra (od Słubic do Warty). Łącznie w kraju obowiązuje już 61 oficjalnych alertów, a mapa Polski z dnia na dzień robi się coraz bardziej żółto-czerwona.

Większość z nas, słysząc słowo "susza", myśli po prostu: "no tak, od dłuższego czasu nie padało". Myślimy kategoriami weekendowymi – pokropi przez dwa dni, przejdzie burza i wszystko wróci do normy. Otóż nie wróci. Jesteśmy u progu potężnego kryzysu, ponieważ woda ucieka z miejsc, z których uciec nigdy nie powinna.

Aby zrozumieć wagę problemu, musimy porzucić potoczne myślenie o braku deszczu. Susza nie jest zjawiskiem jednolitym. To powolny, niszczycielski proces, który w klimatologii dzieli się na cztery następujące po sobie, coraz groźniejsze etapy. To jak stopniowe odcinanie pacjenta od tlenu: od suszy meteorologicznej (brak opadów, wysoka temperatura), przez rolniczą (wysychanie warstwy korzeniowej) i hydrologiczną (spadek poziomu wód w rzekach i jeziorach), aż po hydrogeologiczną (opadanie poziomu głębokich wód podziemnych).

To punkt wyjścia. Zaczyna się niewinnie – od dłuższego braku opadów atmosferycznych przy jednoczesnej wysokiej temperaturze powietrza i niskiej wilgotności. Słońce świeci, cieszymy się z pogody, ale bilans wodny zaczyna wychodzić na minus. Woda z powierzchni ziemi paruje szybciej, niż nadąża jej przybywać z nieba.

Kiedy faza meteorologiczna się przedłuża, ziemia zaczyna gwałtownie pić swoje własne zapasy. Wilgotność gleby spada do poziomu, który uniemożliwia roślinom prawidłowy wzrost. To bezpośrednie uderzenie w rolnictwo: warstwa korzeniowa staje się suchym pyłem, uprawy zaczynają obumierać, a rolnicy z przerażeniem liczą straty w plonach.

To faza, o której aktualnie w 61 alertach wspomina IMGW. Na tym etapie wysychają już nie tylko wierzchnie warstwy ziemi. Kryzys dotyka rzek, strumieni oraz jezior. Przepływy w korytach spadają poniżej wartości średnich (tzw. niżówka hydrologiczna). Rzeki, które dotychczas były potężnymi arteriami, zamieniają się w piaszczyste łachy, odsłaniając dno. To paraliż żeglugi, zagrożenie dla biologicznego życia w wodzie oraz potężny problem dla elektrowni, które potrzebują wody do chłodzenia bloków energetycznych.

Na samym końcu tego łańcucha destrukcji stoi susza hydrogeologiczna. I to jest moment, w którym żarty się kończą, a sytuacja staje się krytyczna. Ten rodzaj suszy oznacza, że deficyt wody dotarł do najgłębszych, podziemnych poziomów wodonośnych. Mówiąc obrazowo: wysychają gigantyczne, podziemne rezerwuary, z których czerpiemy wodę pitną. Kiedy poziom wód gruntowych opada tak głęboko, zaczynają masowo wysychać studnie gospodarskie oraz mniejsze ujęcia komunalne. Desperacja bywa tak duża, że – jak opisywaliśmy – Polacy masowo kradną wodę, a co trzeci litr znika spod ziemi bez pozwolenia.

Największym mitem, z jakim musimy się bezwzględnie rozprawić, jest wiara w zbawienną moc letniej burzy. Gwałtowna nawałnica, która w ciągu godziny zrzuca na zabetonowane miasta i wysuszone pola tony wody, w żaden sposób nie poprawia sytuacji hydrogeologicznej.

Wysuszona na wiór ziemia działa w tamtym momencie jak twarda, spieczona skorupa. Nie jest w stanie wchłonąć tak ogromnej ilości cieczy w tak krótkim czasie. Woda z burzy natychmiast spływa po powierzchni do kanalizacji, powodując podtopienia, po czym błyskawicznie ucieka rzekami do Bałtyku.

To samo stało się na wiosnę. Wiele osób miało nadzieję, że poważne opady śniegu wsiąkną w ziemię i zasilą ją wodą. Stało się inaczej: głęboko zamarznięta ziemia nie przyjmowała życiodajnego płynu, większość po prostu się roztopiła i spłynęła po powierzchni.

Aby zlikwidować głęboką suszę hydrogeologiczną, Polska potrzebowałaby nie letnich nawałnic, ale kilkunastu tygodni jednostajnego, spokojnego, ciągłego deszczu (tzw. opadu wielkoskalowego) przy niskich temperaturach, a zimą – grubej, wolno topniejącej pokrywy śnieżnej. Tylko wtedy woda ma czas, by powoli, centymetr po centymetrze, przesiąkać przez warstwy geologiczne i zasilać głębokie rezerwuary. Na to się jednak w najbliższym czasie nie zanosi. Problem pogłębiają też błędy z przeszłości – pokazuje to wielki zryw nad melioracyjnym rowem. Gdy system zawodzi, Polacy biorą łopaty w ręce, by ratować zanikające rzeki.

Jeśli myślisz, że susza hydrogeologiczna to problem, który dotyczy wyłącznie ekologów, rolników i hydrologów, jesteś w głębokim błędzie. Skutki tego zjawiska uderzą w każdego z nas, bez wyjątku.

Pierwszy cios to drastyczne limity wody: lokalne samorządy w całej Polsce już teraz zaczynają wprowadzać bezwzględne zakazy podlewania ogródków, napełniania basenów czy mycia samochodów wodą z wodociągów pod groźbą surowych kar. Nie zdziw się, kiedy z twojego kranu po prostu przestanie lecieć woda – nieprzypadkowo władze gmin zakazują poboru wody do takich właśnie "zbytków".

Drugi to ceny żywności: brak wody w glebie to mniejsze plony, a mniejsze plony to bezpośredni skok cen warzyw, owoców i zbóż w sklepach. Trzeci to zagrożenie energetyczne: niski stan rzek utrudnia chłodzenie elektrowni konwencjonalnych, a w skrajnych przypadkach grozi to ograniczeniami w dostawach prądu dla przemysłu w okresach największych upałów. Można się pocieszać, że przecież budujemy elektrownię jądrową do stabilizacji systemu.

Błąd: elektrownia atomowa działa praktycznie tak samo, jak węglowa. To wielki czajnik, w którym gotuje się wodę. Para napędza turbinę, która daje prąd. Jak alarmował naTemat, poziom Wisły w Warszawie spadł do 25 cm, a ekspresowo wysychają też inne rzeki – a we Francji z powodu braku wody ogranicza się już pracę niektórych elektrowni atomowych.

Sytuacja, o której informuje IMGW, to nie są ćwiczenia ani ekologiczne straszenie na zapas. Połowa Polski schnie na wiór, a cyfrowy i technologiczny rozwój kraju nie pomoże nam, jeśli w kranach zabraknie podstawowego paliwa do życia. Czas zacząć szanować każdą kroplę wody, bo bezpowrotnie tracimy zasoby, których odbudowanie zajmie naturze długie lata.