Twoją ratę kredytu wylicza spółka, w której udziały mają banki. Ministra mówi "dość"

Do końca 2026 roku banki muszą pożegnać się ze starym WIBOR-em. Na placu boju zostaje POLSTR. Zanim jednak nowy wskaźnik na dobre zagości w naszych umowach, w rządzie wybuchła burza o to, kto powinien go nadzorować. To miała być cicha podmiana wskaźników w umowach kredytowych. Rozległ się jednak donośny głos z Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Ministra Agnieszka Dziemianowicz-Bąk pyta wprost: dlaczego o wysokości rat polskich kredytytobiorców ma decydować prywatna spółka akcyjna? Hm, no właśnie – dlaczego?

Jeśli masz kredyt hipoteczny ze zmiennym oprocentowaniem, co miesiąc przelewasz do banku kwotę, która składa się z dwóch elementów: marży banku (to stały zysk instytucji) oraz wskaźnika referencyjnego. Przez dziesięciolecia tym magicznym skrótem, od którego trzęsły się portfele milionów Polaków, był WIBOR.

Właśnie jesteśmy świadkami historycznej zmiany: skompromitowany WIBOR powoli odchodzi do lamusa, a jego miejsce zajmuje nowy wskaźnik – POLSTR. Zaznaczmy: nikt nie udowodnił, że banki manipulowały wskaźnikiem WIBOR i nie ma podstaw, by twierdzić, że manipulowałyby POLSTR-em. Chodzi o sam fakt, że mogłyby to robić i miałyby w tym interes.

Jednak wokół tej podmiany wybuchła potężna awantura na szczytach władzy. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Agnieszka Dziemianowicz-Bąk postawiła sprawę na ostrzu noża: dlaczego wskaźnik, od którego zależą losy i bezpieczeństwo finansowe Polek i Polaków, ma być wyliczany przez prywatną spółkę akcyjną, w której udziały mają... same banki oraz fundusze posiadające akcje banków?

Aby zrozumieć, o co walczy Ministerstwo, musimy cofnąć się do grzechu pierworodnego polskiego rynku kredytowego. Przez lata powtarzano nam, że WIBOR (Warsaw Interbank Offered Rate) to wskaźnik pokazujący, po jakim oprocentowaniu banki w Polsce pożyczają pieniądze sobie nawzajem.

Gdzie leżał problem? W tym, że polskie banki od lat są tak obrzydliwie napakowane gotówką z naszych depozytów, że wcale nie muszą od siebie niczego pożyczać. Realny rynek takich pożyczek międzybankowych po prostu przestał istnieć.

WIBOR stał się więc całkowitą fikcją. Nie był ustalany na podstawie rzeczywiście przeprowadzonych transakcji, ale na podstawie... deklaracji. Analitycy z poszczególnych banków codziennie rano siadali i wpisywali w system ankietowy informację: "Gdyby inny bank chciał ode mnie pożyczyć pieniądze na 3 miesiące, to ja bym mu pożyczył na X procent".

W efekcie banki same dyktowały wskaźnik, na podstawie którego potem naliczały Polakom raty kredytów. Gdy stopy procentowe szły w górę, WIBOR szybował w kosmos natychmiast – bo banki tak chciały. Gdy stopy spadały, WIBOR potrafił opornie leniuchować na wysokich poziomach.

Kredytobiorcy czuli, że grają w kości z krupierem, który sam rysuje oczka na kostkach. Dla domowych budżetów bywało to bolesne – wystarczyło kilka tygodni zawirowań na świecie, by nastąpił skok raty kredytu o kilkaset złotych.

Żeby ukrócić ten proceder i dostosować się do wymogów unijnych (rozporządzenie BMR), zapadła decyzja: WIBOR musi umrzeć (nowe umowy nie będą na nim oparte od 1 stycznia 2027 r., a całkowicie zniknie w 2037 r.).

Jego następcą zostaje POLSTR (Polish Short-Term Rate). To wskaźnik zupełnie innego typu. Oparty jest nie na gdybaniu i deklaracjach, ale na danych z transakcji jednodniowych (tzw. overnight). Pokazuje, po ile faktycznie instytucje finansowe pożyczyły sobie pieniądze poprzedniego dnia. Jest bezpieczniejszy, trudniejszy do zmanipulowania i znacznie bardziej realistyczny.

Gdzie więc leży pies pogrzebany? W tym, kto ten wskaźnik opracowuje. Obecnie administratorem POLSTR-a jest spółka GPW Benchmark. To spółka-córka Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. A czym jest sama Giełda Papierów Wartościowych (GPW)?

I tu dochodzimy do sedna zastrzeżeń ministry Agnieszki Dziemianowicz-Bąk. GPW to spółka akcyjna. Owszem, Skarb Państwa ma w niej ponad 35 proc. głosów, ale reszta to akcjonariat prywatny i giełdowy. A kto jest głównym akcjonariuszem GPW z sektora komercyjnego? Banki komercyjne oraz fundusze inwestycyjne, które inwestują w akcje tychże banków.

Mamy więc do czynienia z klasycznym syndromem sędziego we własnej sprawie. Spółka kontrolowana pośrednio przez rynek kapitałowy i bankowy ma wyliczać wskaźnik, od którego zależy, ile te same banki zarobią na polskich rodzinach. Co może pójść nie tak?

Szefowa Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w swoich uwagach do rządowego projektu ustawy stwierdziła wprost: to niebezpieczny absurd.

Dziemianowicz-Bąk argumentuje, że wysokość rat kredytów bezpośrednio przekłada się na poziom ubóstwa, płynność domowych budżetów i stabilność polskich gospodarstw domowych. Nie pomaga fakt, że po okresie łagodzenia zasad – gdy zdolność kredytowa szła w górę, a koszty w dół – nastroje na rynku znów się zmieniają.

Obywatele nie mają i nie będą mieli zaufania do wskaźnika, który wylicza podmiot powiązany z rynkiem komercyjnym. Jej zdaniem państwo powinno przejąć nad tym kontrolę. Administratorem POLSTR-a powinien być niezależny podmiot publiczny – na przykład Narodowy Bank Polski (NBP).

Ministra powołuje się przy tym na rozwiązania z dojrzałych gospodarek zachodnich. W strefie euro kluczowy wskaźnik €STR wylicza i nadzoruje Europejski Bank Centralny. W Wielkiej Brytanii odpowiedni wskaźnik SONIA jest opracowywany przez Bank Anglii. Unijne przepisy (BMR) wprost pozwalają na to, by bank centralny był administratorem takich wskaźników.

Dziemianowicz-Bąk chce wymusić na rządzie analizę, która pozwoli odebrać przywilej wyliczania POLSTR-a spółce GPW Benchmark i przekazać go instytucji państwowej.

Spójrzmy na to chłodnym okiem. Czy zmiana administratora z GPW Benchmark na Narodowy Bank Polski sprawi, że twoja rata nagle spadnie o połowę?

Czy będzie taniej? Niekoniecznie. Sam fakt, czy wskaźnik matematycznie policzy analityk w budynku GPW, czy analityk w budynku NBP, nie zmieni drastycznie wzoru matematycznego. POLSTR bazuje na realnych transakcjach rynkowych i sam z siebie jest wskaźnikiem z reguły niższym niż stary WIBOR.

Przeniesienie go do NBP nie sprawi nagle, że pieniądz na rynku stanie się darmowy. Zwłaszcza że o poziomie stóp i tak decyduje Rada Polityki Pieniężnej.

Czy będzie sprawiedliwiej i bezpieczniej? Zdecydowanie tak. Oddanie wskaźnika w ręce podmiotu publicznego (jak NBP) niesie ze sobą korzyści systemowe:

Propozycja ministry Agnieszki Dziemianowicz-Bąk wydaje się trzeźwym i celnym punktem w debacie o polskim rynku finansowym. Przez lata pozwalaliśmy na to, by kluczowe wskaźniki decydujące o życiu milionów ludzi były ustalane w "bankowym zamkniętym kółku" na podstawie nieprzejrzystych deklaracji.

Przejście z WIBOR-u na POLSTR to krok w stronę prawdy o rynku. Ale dopiero przekazanie nadzoru nad POLSTR-em państwu (np. NBP) sprawi, że zasady gry będą nie tylko rzetelne, ale też sprawiedliwe. Czas wreszcie skończyć z sytuacją, w której banki same decydują, ile wyciągają z naszych kieszeni.