Komedia na polskim rynku alkoholi. 525 zł uwięzione od czasów Małysza

Kiedy diagności samochodowi przez dwie dekady walczyli o podwyżkę stawek za badania techniczne, to już nawet kierowcy zaczęli z wyrozumiałością kiwać głowami. Tymczasem w cieniu tej batalii po cichu trwa inny rekord uwięzienia cen w czasoprzestrzeni. To opłaty alkoholowe, na których gminy tracą miliony, a sprzedawcy trunków mają powody do cichego świętowania.

W 2002 roku 525 złotych za pozwolenie na sprzedaż piwa było konkretnym wydatkiem stanowiącym niemal 70 proc. ówczesnej pensji minimalnej. Dziś ta sama kwota to równowartość dwóch lepszych kolacji w mieście. Zaniechanie waloryzacji ustawowej zamieniło groźnie brzmiącą "koncesję" w opłatę wręcz symboliczną.

Gdyby ktoś powiedział wam dzisiaj, że za wynajem mieszkania, bilet kolejowy albo strzyżenie u fryzjera macie zapłacić dokładnie tyle samo, co jesienią 2002 roku, zapewne uznalibyście go za wariata. W 2002 roku wchodziliśmy do Unii Europejskiej, Adam Małysz skakał po złoto, a minimalne wynagrodzenie w Polsce wynosiło 760 złotych brutto. Przeciętna pensja oscylowała wokół dwóch tysięcy z haczykiem.

W naszym systemie prawnym istnieje kraina, w której kalendarz zatrzymał się właśnie w tamtej epoce. Jeśli dzisiaj otwierasz restaurację albo osiedlowy sklep monopolowy, za roczne zezwolenie na sprzedaż piwa i słabych alkoholi płacisz dokładnie 525 złotych. Za mocne trunki – 2100 złotych. Ani grosza więcej niż we wrześniu 2002 roku, kiedy to weszła w życie słynna nowelizacja Ustawy o wychowaniu w trzeźwości.

Co ciekawe, sam towar drożeje w najlepsze. To koniec taniego alkoholu – kolejne podwyżki akcyzy regularnie windują ceny na półce. Stawka za prawo do handlowania tym towarem stoi w miejscu.

Żeby pojąć skalę tego absurdu, trzeba na chwilę przywołać matematykę zderzoną z siłą nabywczą portfela. W 2002 roku opłata podstawowa w wysokości 525 zł stanowiła ponad 69 proc. ówczesnej pensji minimalnej. Była to odczuwalna kwota, którą mały przedsiębiorca musiał poważnie uwzględnić w swoim biznesplanie.

A jak to wygląda w 2026 roku? Przy płacy minimalnej rzędu 4806 zł brutto, te same 525 zł to zaledwie 11 proc. najniższej pensji i mniej niż 5 proc. przeciętnego wynagrodzenia. Dziś 525 złotych to równowartość marży ze sprzedaży kilkudziesięciu zaledwie zgrzewek lepszego piwa albo dwóch obiadów w dobrej restauracji.

Progi obrotowe, po przekroczeniu których płaci się procent od sprzedaży (1,4 proc. dla słabszych i 2,7 proc. dla mocnych alkoholi), rzucono na poziom 37 500 zł i 77 000 zł rocznie. W 2002 roku 37,5 tysiąca złotych obrotu na piwie dla małego osiedlowego sklepiku było solidną kwotą.

Dzisiaj średniej wielkości punkt w szczycie sezonu letniego potrafi taki obrót wykręcić w dwa tygodnie. To akurat dla budżetu samorządu lepiej, bo może zażądać wyższej opłaty za sprzedaż alkoholu.

Sama sprawa wyszła zresztą przy okazji planów podniesienia nieco innej opłaty: za sprzedaż hurtową alkoholu. Związek Województw RP chciałby pobierać więcej pieniędzy za takie zezwolenia. Obecnie podstawowa stawka to... 4 tysiące złotych. ZWRP chce jej podniesienia do 8 tysięcy.

Przypomina to żywo inną słynną batalię – sprawę stacji kontroli pojazdów i diagnostów samochodowych. Przez dwie dekady opłata za badanie techniczne auta osobowego była zamrożona na poziomie 98 zł. Diagności protestowali, zamykali stacje, grozili paraliżem rynku, a większość kierowców podchodziła do ich postulatów z ludzkim zrozumieniem: "No tak, prąd podrożał, podnośniki podrożały, ludzie muszą z czegoś żyć".

Ostatecznie stawkę odmrożono, a przy okazji podniesiono wymagania – usunąłeś DPF w aucie z dieslem, masz problem, bo droższe badanie oznacza też dokładniejszą kontrolę.

Ale o ile w przypadku diagnostów zamrożenie cen uderzało w przedsiębiorców i groziło upadkiem warsztatów, o tyle w przypadku koncesji alkoholowych mamy do czynienia z sytuacją dokładnie odwrotną.

Zyskują na tym wyłącznie dystrybutorzy i sprzedawcy trunków. Rynek alkoholi w Polsce od lat generuje gigantyczne miliardowe obroty, ale państwo pobiera od podmiotów wchodzących na ten rynek opłaty na poziomie opłat z epoki telefonów z klapką i internetu na impulsy. Branża zresztą co chwilę ostrzega przed katastrofą, ilekroć pojawia się jakiekolwiek ograniczenie – tak jak przy argumencie, że bez alkoholu padną stacje benzynowe.

Kto na tym uciekającym czasie traci najwięcej? Gminy i samorządy. Pieniądze z tak zwanego "korkowego" (czyli właśnie z opłat za zezwolenia) są z mocy prawa przeznaczone na konkretny cel: profilaktykę uzależnień, zwalczanie problemów alkoholowych, wsparcie dla świetlic środowiskowych czy sport młodzieżowy.

Gminy regularnie alarmują przez Związek Województw RP czy Związek Miast Polskich: koszty utrzymania punktów pomocy, terapii czy zajęć dla dzieci wzrosły przez 24 lata o kilkaset procent. A realne wpływy z opłat podstawowych – w ujęciu uwzględniającym inflację – dramatycznie stopniały. Samorządy mają więc związane ręce, bo stawki określa ustawa krajowa, a sejmowe ławy od niemal ćwierćwiecza cierpią na paraliż legislacyjny w tej sprawie.

Gminy sięgają po jedyne narzędzie, jakie mają: godziny sprzedaży. Skoro nie mogą ruszyć stawek, sięgają po ograniczenia. Konstancin gasi światło w monopolowych, a w stolicy została ostatecznie nocna prohibicja w Warszawie zatwierdzona po pilotażu w dwóch dzielnicach. To jednak narzędzie porządkowe, a nie finansowe – nie przynosi gminom ani złotówki więcej na profilaktykę.

Odpowiedź jest banalnie prosta: polityka. Podniesienie opłat za koncesję alkoholową w jakimkolwiek projekcie ustawy natychmiast wywołałoby populistyczną burzę. Część posłów krzyczałaby o "skoku na kieszenie przedsiębiorców", branża handlowa podniosłaby raban, a politycy panicznie boją się przypinania im łatki tych, którzy "podnoszą podatki".

I tak oto tkwimy w wygodnej fikcji. Sprzedawcy cieszą się z groszowych kosztów startowych, samorządy bezsilnie załamują ręce, a polskie prawo po raz kolejny udowadnia, że najtrwalszymi prowizorkami są te, o których urzędnicy po prostu zapomnieli na 24 lata.